Katalani i Baskowie

Wilek Markiewicz

Ten artykul pisalem wiele lat temu i tlumacze go teraz prawie – ze wiernie, bo tu niedawne Boze Narodzenie i separacja ktora wisi w powietrzu. WM

Hiszpania jest mloda Europejska demokracja ze starymi separacjami — katalanska i baskijska. Hiszpania przypomina mi nieco Kanade, przez swe rozlegle puste terytoria rozdzielajace grupy ludnosciowe i pobudzajace separatyzmy. Wszedzie mozna byc separatysta, w Nowej funlandii, w Albercie, w Quebecu, Andaluzji czy Galicji. Stare separatyzmy sa naturalnie bardziej interesujace niz te nowe, bo bazuja sie na autentycznych historycznych i kulturalnych roznicach, nie owianych zapachem pieniadza i nafty. Tu proponuje rzut oka na pewne podstawowe katalanskie i baskijskie cechy, ktore na pewno wplyna na ich przyszlosc.

Co uderza zwiedzajacego Katalonie, to kultura i zmysl gospodarki. Barcelona jest imponujaca stolica, pelna pracy, prawdziwe mrowisko. Architektura, ulice, witryny, mowia o wiekowych tradycjach. Moze nigdzie tak sie nie czuje stara Europe nieprzerwana i harmonijna, bedac uprzywilejowana klimatycznie, geograficznie i prawie ze od dwoch tysiecy lat pokoju, od czasow rzymskich do hiszpanskiej wojny domowej. Wokol, kazda kropla wody i kazda piedz ziemi jest dobrze uzyta. Jezyk, literatura kwitna mimo dlugich stanow przesladowan. Katalani opierali sie frankizmowi inteligentnie, z silna konspiracja czemu wladze mogly niewiele zaszkodzic. Tance kolektywne szly po niedzielnych mszach wokol katedry i innych kosciolach. Bankierzy i businesmani reka w reke z robotnikami i nedzarzami w ogromnych kolach Sardany (katalanski taniec). Efekt byl ogromny i jak mogly wladze zabronic tanca? Bylem w Bazylice Santa Maria del Mar podczas Bozego Narodzenia. Ta historyczna struktura byla ciezko bombardowana i wladze nie dopomogly w odbudowie. Polityczna tendencja byla nie dopuszczac postep “buntowniczej” i zbyt rozwinietej Katalonii. Bazylika byla pelna mimo grozby zawalenia. Deszcz spadal gwaltownie na nasze glowy, podczas gdy ksiadz i chor odprawiali msze. Tlum byl o bladych twarzach i odziany raczej nedznie; byla to glownie klasa robotnicza, nim turystyczny “boom” przyniosl prosperite Hiszpanii. Nagle koleda “Fum, fum, fum” (po katalansku “Dym, dym, dym”) wykrzyknal ze wszystich gardzieli i swiatynia jakby zadrzala w swych fundamentach. Bozenarodzeniowa koleda, a zabrzmiala jak krzyk wojenny.

Katalani zawsze wiedzieli jak poradzic sobie w trudnych czasach. Gdy byla np. zabroniona sprzedaz pewnych produktow, Katalani proponowali co zabronione jako bonus do innych produktow. Najbardziej charakterystycznym jest ich sens solidarnosci. U nich wspolpraca jakby przewazala nad konkurencja. Gdy na przyklad pracownik chcial opuscic swoj job by zbudowac wlasny business, nie ukrywal sie, wprost przeciwnie. Boss czesto dopomagal gdyz wiedzial z utrzyma przyjaciela. Czasem jakas umowa nastapila, np. “wyspecjalizuj sie w tym a w tym i ja bede twoim klientem.” Albo: “wez mojego syna do pracy i zrob z niego czlowieka.” Dlatego nie ma w Katalonii wielkiej roznicy miedzy dzentelmenem a szarym czlowiekiem, wiec Katalani nie rozwineli specjalnej koncepcji rycerskich, typowych dla Hiszpanow. Sa waleczni w boju, lecz nie szukaja go. Sa tak rozni od innych Iberow, ze czasem zapytuje dlaczego np. Portugalia zdobyla niepodleglosc, a nie Katalonia.

Baskonia i Katalonia to najbardziej prosperujace regiony w Hiszpanii i na tym wspolne cechy sie koncza. Baskowie, to agresywni i twardzi gorale. Maja bogactwa naturalne, dobry klimat i wystarczajaca ilosc wody, jest to kraj kopaln, hut i bankow. Ich tradycje sa gwaltowniejsze od katalonskich. Pierwsi byli wzmiankowani przez Rzymian, ktorzy cierpieli od ich atakow w Pirenejach. Kronikarz rzymski pisal: Juz ich wyglad wzbudza trwoge, a gdy slyszysz ich mowe, trwoga siega zenitu.” Baskowie przybyli do Europy tysiace lat temu, pono z Dalekiego Wschodu. Wiele ich slow zachowaly charakter japonski. Sw. Ignacy Loyola, sam Bask, zalozyciel zakonu Jezuitow, gdy wyslal swych baskijskich zakonnikow do Japonii, odnalezli wiele wspolnych japonskich i baskijskich slow.
………………………………………………………………………………………………………………..
Dodam teraz najnowsza wlasna konkluzje: Jak bedzie z katalonskim i baskijskim nacjonalizmem? Prawdopodobnie jak u innych — predzej czy pozniej nieuniknione. Jeszcze komentarz tyczacy “Katalanow i Baskow:” Jest katalanskie powiedzenie, cytuje po hiszpansku: “Soy Catalan y de piedra hago pan.” “Jestem Katalanem i z kamienia zrobie chleb.” Historyjka baskijska, podobno autentyczna: Chlop baskijski byl zmobililizowany na wojne. Jego babcia – wiesniaczka przyszla do niego z supelkiem monet: “Kup armate i badz zolnierzem na wlasne konto.”